Waarom was je in China? aan de beurt Wat heb je daar nou echt gedaan? lesgeven Hoe ontstond de link tussen oosterse 'wijsheden' en je persoonlijke situatie? noodgedwongen Waarom een zoektocht in China en Tibet, veel oosterse waarden vind je toch ook terug in Christendom en Humanisme? praktijk gericht WAT Kun je in China en Tibet leren nog meer leren op het gebied van relatie en liefde? verbazing Hoe ontstond het idee hier een boek van te maken? post-its Hoe is het boek kort samen te vatten? twee ontspoorde geliefden weer op een lijn Waar gaan die absurde uitlatingen uit Cleveland eigenlijk over? de werkelijkheid Hoe schrijft een ontwerper een boek? als ontwerper


Waarom was je in China?

Veel (grafisch) ontwerpers worden wel eens uitgenodigd om in China les te geven. Een paar jaar geleden was ik aan de beurt, er was plek op een universiteit in Chongqing. Ik zag er naar uit. De tendentie van Chinese kalligrafen en prentenmakers om de drie dimensionale wereld plat en overzichtelijk weer te geven is deel van een antieke traditie die bij ons pas veel later tot bloei is gekomen in het werk van striptekenaars, abstracte schilders en grafisch ontwerpers. De vraag was alleen wat ik daar nog aan toe te voegen had.


Wat heb je daar nou echt gedaan?

Ik heb de studenten vermoedelijk nog wel wat kunnen bijbrengen, alleen al door ze op hun eigen geschiedenis te wijzen. Daarnaast heb ik vooral zelf veel geleerd van de Chinezen en Tibetanen die ik tussen het lesgeven door ontmoette. Ik sprak met een aantal plaatselijke helden en leerde langzaamaan steeds meer inwoners van Chongqing en omstreken persoonlijk kennen. Die omgang beïnvloedde mijn dagelijks leven, ik raakte gewend aan nieuwe patronen. Zoals veel mensen die korter of langer in het buitenland werken had ik inmiddels een relatie op afstand. Dat ging aanvankelijk goed maar gaandeweg werd de distantie tussen ons steeds meer merkbaar – niet eens de afstand in kilometers maar wel de kloof tussen de twee culturen en hoe bijvoorbeeld het verschil in economische vooruitzichten ons elk op een andere manier beïnvloedde.


Hoe ontstond de link tussen oosterse 'wijsheden' en je persoonlijke situatie?

Je kunt typische relatie-vragen – ben ik monogaam of niet, moet ik me altijd aan afspraken houden, hoe spreek ik ergernissen uit – zowel vanuit een westers- als een oosters perspectief bekijken. Midden in de Himalaya, wachtend op een liefdevol tekstberichtje, omringd door monniken en andere Tibetanen, kun je, misschien een beetje laat en bovendien noodgedwongen bijvoorbeeld inzien dat juist in een vriendschap of liefdesrelatie veel te onthechten valt. Het interessante is dat dat niet ten koste van liefde of genegenheid hoeft te gaan, ik ervoer het meer als een bevrijding van een soort kleverig bij-effect ervan.


Waarom een zoektocht in china en tibet, veel oosterse waarden vind je toch ook terug in Christendom en Humanisme?

Ik ben opgegroeid in een fundamentalistisch humanistisch gezin. Mensen die naar de kerk gingen werden door ons beschouwd alsof ze nog in Sinterklaas geloofden. Alles draaide rond rede, verstand en woorden en deze achtergrond beïnvloedt me nog altijd. Maar aan een humanistische wereldvisie ontbreekt een beeldtaal; er zijn weinig iconen. Helemaal omdat ik langzaam las, had de visuele wereld een grote aantrekkingskracht op mij. Je kunt heel goed betekenissen afleiden van hoe dingen en situaties er uitzien. En wanneer de visuele manifestatie van de wereld zelfs cruciaal wordt bij het interpreteren ervan, neigt datgene wat je ziet naar religieuze lading. Klassieke Chinese wijsheden zijn veelal op de praktijk gericht, in de leer worden situaties vaak anekdotisch en beeldend omschreven. Ik kon er vaak geen speld tussen krijgen. Overigens, veel van die heldere, beeldende vertellingen leggen uit dat wat je ziet alleen maar een interpretatie is van de werkelijkheid.


Wat kun je in China en Tibet leren nog meer leren op het gebied van relatie en liefde?

Ik vond het aanvankelijk lastig om mijn Chinese collega's en vrienden te begrijpen. Het leek alsof ze aan de ene kant in de wereld stonden die ik kende, een logische wereld die controleerbaar is – en tegelijkertijd in een compleet andere, een vrijere wereld waarop onze wetmatigheid nauwelijks grip leek te hebben. Toen ik hun uitingen en gedragingen in de context van relaties ging zien, ontdekte ik structuren en strategieën met een eigen logica. De westerse kijk is over het algemeen dat je actief (pragmatisch) moet ingrijpen als je iets niet zint. Maar ik zag bijvoorbeeld dat Chinezen actie ondernamen door schijnbaar niets te doen en het resultaat juist probeerden te bereiken door zich van hun geliefden te distantiëren. En (ander voorbeeld) wij tenderen naar een vereenzelviging met onze gemoedstoestanden terwijl je passies en emoties ook kunt zien als iets dat je overkomt, een fenomeen dat je maar beter eerst met enige verbazing kunt bekijken voordat je er conclusies aan verbindt. En ook het feit dat je je leven als een doorlopend proces van veranderingen kunt zien, kan ertoe leiden dat je anders met liefdesgeluk omgaat. In plaats van bang voor het stoppen daarvan kun je kijken naar wat de onvermijdelijke veranderingen voor jou betekenen, wat de zin ervan is, wat je ermee kunt doen. Een collega die door zijn vrouw aan de kant was gezet kwam bijvoorbeeld tot de conclusie dat zijn verbinding met haar te strak en te statisch was geweest, er waren teveel regels en afspraken, het moest wel breken. Hij zei dat de angst haar kwijt te raken ook de oorzaak daarvan was geworden.


Hoe ontstond het idee hier een boek van te maken?

Terwijl ik werkte en reisde en ondertussen mijn relatie-op-afstand probeerde te onderhouden ontstond een soort pingpong spel tussen oosterse en westerse 'strategien' in mijn hoofd. Als een typische ontwerper ben ik notities op post-its gaan maken en hing ze aan de muur in mijn Chinese appartement. Later is dat de grondstructuur van het boek geworden. Daarin zijn die wisselende gedachten ontrafeld en verdeeld over de twee geliefden die zich in een gestrande relatie-situatie bevinden.


Hoe is het boek kort samen te vatten?

Het is een combinatie van reisverhaal en liefdesroman, met een titel en hoofdstukindeling (en misschien ook wel de intentie) van een leerboek. De beide partners van een vastgelopen relatie zijn afwisselend aan het woord. Hun verschil in redeneren en handelen wordt versterkt door de westerse economische rampspoed enerzijds en Chinese bloei anderzijds. De zich in Amerika bevindende persoon wil, typisch westers, telkens actief ingrijpen en ziet geluk, met name liefdesgeluk, als iets waar je recht op hebt, en iets wat je zou moeten kunnen vasthouden. De schuld dat dat niet lukt wordt vervolgens bij verschillende autoriteiten en 'hogere machten' gezocht: ouders en opvoeding, het kapitalistische groei-principe, het noodlot - uiteindelijk wordt de evolutie aangeklaagd; een systeem waaraan we weliswaar ons bestaan hebben te danken maar waardoor we ook met een chemisch beloon- en strafsysteem opgezadeld zitten, een persoonlijke leiband van hormonen en neurale transmitters die zich in onze hersenstam heeft verschanst en ons afwisselend van gelukkige en ongelukkige gevoelens (en uiteindelijk het leiden dat in de leer van Boeddha centraal staat) voorziet – een bijna thriller-achtige vaststelling.
De ik-persoon in China laat zich aanvankelijk enigszins comfortabel meeslepen door oosterse strategieën zoals loslaten en accepteren maar ook hij ontkomt niet aan een confrontatie met zichzelf. Het ogenschijnlijk niets doen blijkt mentaal een complex proces (dat overigens wel tot bevrijding, of tenminste een bevrijdend gevoel kan leiden). Zijn partner vindt ondertussen ondermeer een variatie op meditatie uit: neuro-sabotage. Het komt op hetzelfde neer. Ook al hebben ze het zelf nog niet helemaal door, de twee ontspoorde geliefden komen op verschillende manieren op dezelfde conclusies uit. Ze zitten aan het einde van het verhaal in feite weer op één lijn.



Waar gaan die absurde uitlatingen uit Cleveland eigenlijk over?

Die statements vormen een uitgesproken contrast met de introverte hoofdpersoon. Vooral het wantrouwen tegen de evolutie klinkt natuurlijk zinloos – maar zie het maar als variatie op het ter discussie stellen van de werkelijkheid dat veel Chinezen en Tibetanen voortdurend doen. De uitingen uit Cleveland zijn oosterse wijsheden in westerse bewoordingen.


Hoe schrijft een ontwerper een boek?
Het boek is een aaneenschakeling van ongeveer 70 omschreven situaties (je kunt ze als je wilt ook afzonderlijk lezen). Het is beeldend, bijna een stripverhaal. Ik heb weinig verzonnen maar wel de technieken van een ontwerper gebruikt: sterk uitvergroten, overdrijven, groeperen, veel overbodig materiaal weglaten, volgordes veranderen, inzoomen en uitzoomen, letten op ritme, belevenissen van 'positief' naar 'negatief' veranderen en andersom. Ik zie weinig verschil tussen schrijven en ontwerpen.